8-MA’RUZA Muammoli u
ў
qitish va uning u
ў
ziga hos hususiyatlari
REJA
1.Muammoli u
ў
qitish va hususiyatlari; muammoli vaziyatlarni yaratish, faol (anglash) idrok
etish faoliyati, mustaqil ravishda murakkab masalalarni
ќ
al etish.
2. Izlanish nazariy bilimlarning etakchilik roli printsipi.D.B.El
ь
konin va V.V.Davidovning
rivojlantiruvchi ta’lim tehnologiyalari va uning
ў
uquvchi mash
ђ
ulotlarida mahsadga muofiq faol
u
ў
quv faoliyati printsipi.
3. Interakiv tehnologiyalar, tehnologik karta.
Tayanch iboralar: Muammoli u
ў
qitish va hususiyatlari; muammoli vaziyatlarni yaratish, faol
(anglash) idrok etish faoliyati, mustaqil ravishda murakkab masalalarni
ќ
al etish va izlanish
nazariy bilimlarning etakchilik roli printsipi.D.B.El
ь
konin va V.V.Davidovning rivojlantiruvchi
ta’lim tehnologiyalari va uning
ў
uquvchi mash
ђ
ulotlarida mahsadga muofiq faol u
ў
quv faoliyati
printsipi.Interakiv tehnologiyalar, tehnologik karta.
U`rta mahsus va kasb-
ҳ
unar ta’limi muassasalari ta’lim jarayonida salmokli
ў
rin egallagan
muammoli (a q`piy
ҳ
ujum) dars, munozarali (ilmiy munozarali va erkin fikrlash) darslari muammoli
ta’lim tehnologiyalariga misol b
ў
ladi.
Mazkur darslarning
ў
ziga hos ji
ҳ
ati dars davomida vujudga keltirilgan muammoli vaziyatlarga
asoslanadi.
Muammoli ta’lim deyilganda,
ў
q`ituvchi ra
ҳ
barligida muammoli vaziyat vujudga keltirilib, mazkur
muammo
ў
q`uvchilarning faol musta q`il faoliyati natijasida bilim, k
ў
nikma va malakalarni ijodiy
ў
zlashtirish va a q`liy faoliyatni rivojlantirishga imkon beradigan ta’lim jarayonini tashkil etish nazarda
tutiladi.
Muammoli ta’limning muvaffa q`iyati q`uyidagi omillarga bo
ғ
li q`:
1.
U`q`uv materialini muammolashtirish;
2.
U`q`uvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish;
3.
Ta’lim jarayonini
ў
yin, me
ҳ
nat faoliyati bilan uy
ғ
unlashtirish;
4.
U`q`ituvchi tomonidan muammoli metodlardan
ў
z
ў
rnida va samarali foydalanish k
ў
nikmasiga
ega b
ў
lish;
5. Muammoli vaziyatni
ҳ
al etish yuzasidan muammoli savollar zanjirini tuzish va manti q`iy
ketma-ketlikda
ў
q`uvchilarga bayon etish.
Muammoli metodlar muammoli vaziyatlarni vujudga kel-tirib,
ў
kuvchilarning muammoni
ҳ
al etish,
murakkab savollarga javob topish jarayonida alo
ҳ
ida ob’ekt,
ҳ
odisa va q`onunlarni tahlil q`ilish
k
ў
nikmalari va bilimlarni faollashtirishga asoslangan faol bilish faoliyatini ta q`ozo etadi.
Muammoli ta’limning zamonaviy nazariyasida muam-moli vaziyatlarning ikki turi mavjud:
1.
Psihologik muammoli vaziyatlar.
2.
Pedagogik muammoli vaziyatlar.
Psihologik muammoli vaziyatlar
ў
q`uvchilar faoliyati-ga, pedagogik muammoli vaziyatlar
ў
q`uv
jarayonining tash-kil etilishiga taallu q`lidir.
Muammoli vaziyatlarning bu ikki turi bir-birini ta q`ozo etadi. Pedagogik muammoli vaziyatlar
ў
q`uvchilardan fa q`at fikr yuritishnigina talab q`ilmay, balki bilish munozarasida ishtirok etish, u
yoki bu
ҳ
odisa
ҳ
a q`idagi
ҳ
ayotiy va ilmiy tasavvurlarni q`iyoslash, olimlarning tur-li nu q`tai
nazarlarini ta q` q`oslash, shuningdek, ularning q`izi q`ishlarini orttirish ma q`sadida dars davomida
yangi dalillarni ma’lum q`ilish, mazkur dalillarning fan-teh-nika rivoji uchun a
ҳ
amiyatini yoritish,
ajablanarli da-lillarni, q`izi q`arli biologik masalalarni bayon etish or q`ali vujudga keltiriladi.
Muammoli vaziyatlarni
ҳ
al etishda
ў
q`ituvchi
ў
q`uvchilar faoliyatini fikr yuritishning manti
q`iy operatsiyalari: ta
ҳ
lil, sintez, ta q` q`oslash, analogiya, umumlashtirish, tasniflash va hulosa
yasashga y
ў
naltiradi.
Muammoli vaziyatlardan
ў
q`uv jarayonining barcha bos- q`ichlarida: yangi mavzu bayoni,
musta
ҳ
kamlash va bilimlarni nazorat q`ilishda muvaffa q`iyatli foydalanish mumkin. Muammoli
vaziyatlar tizimi muvaffa q`iyatli yaratilgan
ҳ
ollarda mazkur mavzuni muammoli dars shaklida
ў
tish
tavsiya etiladi. U`q`itish jarayoiiga muammoli darslarni q`
ў
llanish uchun
ў
q`ituvchi q`uyidaga
masalalarni
ҳ
al q`ilishi:
1.
U`q`uv dasturi b
ў
yicha q`aysi mavzularni muammoli dars shaklida
ў
tish mumkinligini;
2.
Mavzu matnidagi masalalar b
ў
yicha muammoli vaziyatni keltirib chi q`aradigan savollar,
topshiri q`larni ani q`lash, bunda didaktikaning ilmiylik, sistemalilik, manti q`iy ketma-ketlik,
izchillik printsiplariga amal kilishi;
3.
U`q`uvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va bosh q`arishni ta’minlaydigan vosita va usullarni
ani q`lashi, ulardan
ў
z
ў
rnida va samarali foydalanish y
ў
llarini belgilashi zarur.
Muammoli darslarda
ў
q`ituvchining faoliyati, avvalo mavzu mazmunidan kelib chi q` q`an
ҳ
olda
ў
q`uv muammolarini ani q`lash, muammoli vaziyatlar tizimini yaratish,
ў
q`uvchilar
oldiga
ў
q`uv muammolarini yu q`ori il-miy va metodik saviyada q`
ў
yish, darsda mazkur
ў
q`uv
muammolaridan samarali foydalanishga erishish,
ў
q`uvchilar faoliyatini muammolarni
ҳ
al etishga
y
ў
naltirishdan iborat b
ў
ladi.
U` q`uvchilarning faoliyati muammoli vaziyatlarni idrok etish,
ҳ
al q`ilish usullarini izlash,
muammoni ta
ҳ
lil q`ilib, tahminlarni ilgari surish, tahminlarni ilmiy, manti q`iy nu q`tai nazardan
asoslash, tahminlarni tekshirish va hulosa chi q`arishdan iborat b
ў
ladi.
Ҳ
ozirgi zamon muammoli darslarning didaktik ma q`sadi:
•
ў
q`uv muammolarni
ҳ
al etishda
ў
q`uvchilar tomonidan avval
ў
zlashtirgan bilimlarini ijodiy
q`
ў
llanib, Yangi bilimlarni egallash k
ў
nikmalarini;
•
bilimlarni ijodiy
ў
zlashtirish va amalda q`
ў
llanish malakalarini;
•
izlanuvchanligi, q`izi q`ishi, motivlari, manti q`iy tafakkuri, ijodiy faoliyati, a q`liy kamoloti,
zakovatini rivojlantirishdan iborat.
Muammoli darslarni keyingi yillarda yangi nom bi-lan («Tafakkur b
ў
roni» B. R.
Қ
odirov),
(«Miyaga
ҳ
ujum», «Fikrlar t
ў
q`nashuvi», «Fikrlar jangi maydoni» V. M. Karimova, F. A.
Akramova), («A q`liy
ҳ
ujum» J.
Ғ
. Y
ў
ldoshev) atash rasm b
ў
ldi.
Қ
uyida biz «Organizmlarning moslashishi va uning nisbiyligi» mavzusida
ў
tkazilgan muammoli
darsning borishini yoritamiz.
Darsning tashkiliy q`ismidan s
ў
ng,
ў
q`ituvchi
ў
q`uvchi-larni teng sonli guruhlarga ajratadi va
guru
ҳ
sardorlarini belgilaydi. U` q`uvchilar di q` q`atini bilishga y
ў
naltiruvchi bir necha muammoli
savollar yozilgan q`uyidagi kartochkalarga q`aratadi:
1. Tirik organizmlarning yashash mu
ҳ
itiga moslashganligini q`anday izohlash mumkin?
2.
Tabiatda turlarning hilma-hilligi q`anday paydo b
ў
lgan?
3.
Nima uchun evolyutsiya jarayonida tirik organizmlarning tuzilishi yuksalib borgan?
4.
Ma q`sadga muvofi q`lik bilan moslashganlik s
ў
zlarining tom ma’nosida q`anday far q` mavjud?
Guru
ҳ
dagi
ў
q`uvchilar shu savollar yuzasidan masla
ҳ
atlashib.
ў
z fikrlarini umumlashtiradilar.
Ҳ
ar
bir guru
ҳ
sardori guru
ҳ
fikrini bayon etadi.
U` q`ituvchi guru
ҳ
dar bayon etgan fikrlarni umumlashtirishni dars yakunida amalga oshirilishini
e’lon q`iladi va navbatdagi muammoli savollar yozilgan kartochkalarni tar q`atadi:
1. Tirik organizmlarning tash q`i muhitning muayyan sha-roitiga moslashishini: a) Karl Linney, b) J.
B. Lamark, v) Ch. Darvinlar q`anday izohlaydilar?
Siz q`aysi olimning nu q`tai nazarini ma’ q`ullaysiz? Javobingizni dalillang.
U`q`uvchilar guru
ҳ
i mazkur savollarga javob topganlaridan s
ў
ng,
ў
q`ituvchi
ў
q`uvchilar di q`
q`atini
ў
zgaruvchanlik va moslanganlik tushunchalariga q`aratib, bu ikki tushuncha
ў
rtasida alo
q`adorlikni izo
ҳ
lab berishlarini ta’kidlaydi. Shundan s
ў
ng
ҳ
ayvonot dunyosidagi moslashishlarni
ў
rganishga kirishiladi. U` q`ituvchi
ў
q`uvchilarga avval
ў
zlashtirgan bilimlari va darslikdan foydalanib
q`uyidagi jadvalni t
ў
ldirish va izo
ҳ
lashni topshiradi.
Ҳ
ayvonot dunyosidagi moslashishlar
Moslashish turi
Ҳ
ayvonlariing
iomi
Moslashga
n belgilari
I
Ҳ
imoya rangi
II. Maskirovka
III.
Ogo
ҳ
lantiruvchi
raig
IV. Mimikriya
U` q`ituvchi
ҳ
ayvonot olamidagi moslanishlar yuzasidan
ў
q`uvchilar javobini ba
ҳ
olab, ularning di q`
q`atini
ў
sim-liklar olamidagi moslanishlarga q`aratadi:
|